Επίκαιρο σημείωμα. Οδύσσεια: Από τη μυθολογία στη σημειολογία

Με αφορμή το χολιγουντιανό υπερθέαμα για την κινηματογραφική απόδοση της Οδύσσειας, με αρκετές, όπως συνηθίζει να μεταχειρίζεται η έβδομη τέχνη, παρα-και μεταποιήσεις της ελληνικής μυθολογίας, παραμένει αναγκαία μια ερμηνευτική προσέγγισή της, που θα ξεκλειδώνει τα νοήματά της και θα αναδεικνύει το αποτύπωμά της στην ιστορία του πολιτισμού.
Μαζί με την Ιλιάδα, θεωρούνται έργα ενός και του αυτού ποιητή, μολονότι η ανάλυσή τους προδίδει χρονική απόσταση και πολιτιστική ετερότητα, που δεν συνάδουν με την απόδοσή τους σ’ έναν ποιητή.
Η Οδύσσεια, ως έπος, διαφέρει γεωγραφικά, καθώς εξελίσσεται στη Δύση, ενώ η Ιλιάδα στην Ανατολή. Σκηνικά αποτελεί ένα αστικοποιημένο έπος, με πολιτιστική οργάνωση της αρχαϊκής εποχής, σε αντίθεση με την πολεμική ατμόσφαιρα της Ιλιάδας, όπου αντανακλώνται σκηνές του ιπποτικού κόσμου των Μυκηνών. Θεματικά, περιγράφει τον νόστο ενός ναυαγού, καθώς και τον αγώνα ενός άντρα να σώσει τη γυναίκα του από διάφορους μνηστήρες, σε αντίθεση με την οργή του Αχιλλέα, που προέρχεται από την προσβολή που του έκανε ο Αγαμέμνονας.
Η σημαντικότερη, όμως, διαφορά είναι πολιτιστική, αφού στην Οδύσσεια οι άνθρωποι ευθύνονται, με τις πράξεις τους, για όσα παθαίνουν. Επομένως, το κοσμοείδωλό της είναι ανθρωποκυβέρνητο, σε αντίθεση με το κοσμοείδωλο της Ιλιάδας, που είναι θεοκυβέρνητο. Το δίκαιο, ως αξία, που απαντά ως βασική αρχή στην Οδύσσεια, λείπει τελείως από την Ιλιάδα. Αυτή η διαφορά οφείλεται στον πολιτισμό της προσωπικής ευθύνης και της τιμωρίας, δηλαδή σε μια τραγική αντίληψη που ανήκει χρονικά στον 7ο-6ο αιώνα π.Χ..
Η νέα αυτή ηθική αντίληψη της προσωπικής ενοχής και τιμωρίας απαντάται στο προοίμιο της Οδύσσειας, όπου αναφέρεται ότι οι ανόητοι σύντροφοι του Οδυσσέα χάθηκαν, γιατί έφαγαν τα βόδια του Ήλιου. Λίγο πιο κάτω (α 32), ο Δίας επισημαίνει τις ευθύνες των ανθρώπων που επιφέρουν τιμωρίες, όπως ακριβώς ο Αίγισθος πλήρωσε για τον φόνο του Αγαμέμνονα, παρά την προειδοποίησή του από τους θεούς.
Η δικαιική αυτή αντίληψη απηχεί τις απόψεις του μεγαλύτερου ποιητή του Δυτικού πολιτισμού, του Ησιόδου, που εισήγαγε δύο νέες ιδέες στην ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος: την ευνομία ως κρηπίδα των κοινωνιών και την εργασία ως κριτήριο της αξίας του ανθρώπου.
Η Οδύσσεια απαρτίζεται από τρία ευδιάκριτα τμήματα: την Τηλεμάχεια (α–δ), τους Απολόγους του Αλκινόου (ι–ν) και τη Μνηστηροφονία (ξ–ω). Το πιο γοητευτικό μέρος είναι οι περιπλανήσεις του Οδυσσέα, καθώς αναπαράγουν τις φανταστικές διηγήσεις των ναυτικών. Το ταξίδι του ναυαγού προς την πατρίδα του, ως θέμα, βρίσκεται σε ένα αιγυπτιακό παραμύθι, γραμμένο πάνω σε πάπυρο το 2000 π.Χ., ενώ η τοξοβολία του Οδυσσέα υπάρχει σε αιγυπτιακές παραστάσεις και σε χεττιτικές αναφορές.
Δομικά, η Οδύσσεια καινοτομεί έναντι της Ιλιάδας, γιατί, ενώ εκείνη παρουσιάζει τα γεγονότα από την αρχή (ab ovo), δηλαδή την οργή του Αχιλλέα και τις συνέπειές της, αυτή εγκιβωτίζει την αφήγηση μέσα σε άλλη, ξεκινώντας από τη μέση (in medias res) της ιστορίας: τις περιπέτειες του Οδυσσέα, την επιστροφή του στην Ιθάκη και την εκδίκησή του.
Η Οδύσσεια, όπως και η Ιλιάδα, τα παλιότερα έπη του ευρωπαϊκού πολιτισμού αποτελούν ορόσημα για την εξέλιξη των θεσμών της ανθρωπότητας.

Βασίλειος Λ. Κωνσταντινόπουλος
Kαθηγητής Παν/μίου Πελοποννήσου - Πρόεδρος Φ.Σ.Π.